Kontrola fundacji rodzinnej: dlaczego fiskus pyta, kto był Twoim doradcą?

Podczas kontroli fundacji rodzinnej fiskus pyta o doradcę podatkowego, bo szuka kontekstu i chronologii: chce ustalić, czy fundacja powstała w celu sukcesji, czy głównie po to, aby obniżyć podatek od sprzedaży udziałów, oraz czy możesz powołać się na dobrą wiarę. Przy sprzedaży spółki za 20 mln zł różnica w podatku między sprzedażą przez osobę fizyczną a sprzedażą przez fundację rodzinną może sięgać nawet ok. 2 mln zł, dlatego organ sprawdza, co było pierwsze: pomysł na fundację czy pomysł na sprzedaż firmy.

Jedno z pytań, które pojawiło się ostatnio w wezwaniu z urzędu skarbowego podczas kontroli fundacji rodzinnej, brzmiało: „Czy przed utworzeniem fundacji rodzinnej konsultowano tę strukturę z doradcą podatkowym? Jeżeli tak, to kto był doradcą? Proszę wskazać imię i nazwisko”. Zwróciła na nie uwagę doradca podatkowa Anna Wojciechowska we wpisie w mediach społecznościowych.

Jeśli jesteś fundatorem albo planujesz sprzedaż spółki przez fundację rodzinną, ten tekst jest dla Ciebie. Wyjaśniamy, skąd biorą się takie pytania, czy fundacja rodzinna balansuje na granicy prawa i jak przygotować się do kontroli. Nie ukrywamy: jesteśmy zwolennikami fundacji rodzinnych. W Finerto założyliśmy ich już ponad 200, a Mateusz Chinczewski z Finerto sam ma fundację rodzinną (od 18 miesięcy w organizacji, czeka na wpis do rejestru). Żadna z tych fundacji nie miała dotąd kontroli.

To dodatkowy odcinek do naszego cyklu o pięciu sposobach wyjścia właściciela z firmy. Fundacja rodzinna jest jednym z narzędzi, które pozwalają wyjść z „więzienia” zwanego własną firmą. Po zapisaniu się do newslettera LEFATO otrzymasz informację o kolejnych odcinkach cyklu. Ostatnio otworzyliśmy drzwi nr 4, czyli czarny scenariusz: Upadłość firmy: jak przygotować się na czarny scenariusz?.

W skrócie: kontrola fundacji rodzinnej w 7 punktach

• Urzędy celno-skarbowe wszczęły 17 kontroli w fundacjach rodzinnych w 2025 r. i 18 w 2026 r. (stan na sierpień).
• Fundacja rodzinna jest co do zasady zwolniona z CIT przy sprzedaży udziałów. Podatek (15% CIT) pojawia się dopiero przy wypłacie świadczenia dla beneficjenta.
• Sprzedaż spółki za 20 mln zł przez osobę fizyczną to ok. 4,56 mln zł podatku (ok. 23%). Przez fundację rodzinną ok. 2,61 mln zł (ok. 13%), czyli prawie 2 mln zł mniej.
• Fiskus nie pyta, czy działanie było zgodne z przepisem, tylko dlaczego je podjęto. Może sięgnąć po klauzulę przeciwko unikaniu opodatkowania (art. 119a Ordynacji podatkowej).
• Przy zastosowaniu klauzuli organ może dodatkowo ustalić dodatkowe zobowiązanie podatkowe (art. 58a). Może od niego odstąpić, jeśli podatnik działał w dobrej wierze.
• Pytanie o doradcę może służyć podważeniu dobrej wiary: „skoro miałeś doradcę, wiedziałeś, co robisz”.
• Najlepszą tarczą jest cała historia: wcześnie założona fundacja, udokumentowane fakty, chronologia i treść porady.

Ile podatku zapłacisz przy sprzedaży udziałów, a ile przez fundację rodzinną?

Przy sprzedaży udziałów za 20 mln zł jako osoba fizyczna zapłacisz ok. 4,5 mln zł podatku, a przy sprzedaży przez fundację rodzinną nie zapłacisz nic w momencie sprzedaży; 15% CIT pojawi się dopiero przy wypłacie świadczenia. Przeanalizujmy to na przykładzie.

Masz spółkę z o.o. i 100% udziałów. Przez lata inwestowałeś w nią, rozwijałeś ją i dbałeś o to, aby rosła. W końcu pojawia się kupiec i oferuje 20 mln zł za 100% udziałów.

Wariant 1: sprzedajesz udziały jako osoba fizyczna

Sprzedając udziały jako osoba fizyczna, zapłacisz 19% podatku i 4% daniny solidarnościowej od nadwyżki ponad 1 mln zł, łącznie ok. 4,5 mln zł. Wyliczenie:

1. podatek 19%: 20 000 000 zł × 19% = 3 800 000 zł,
2. danina solidarnościowa 4% od nadwyżki ponad 1 mln zł: (20 000 000 zł – 1 000 000 zł) × 4% = 760 000 zł,
3. razem: 3 800 000 zł + 760 000 zł = 4 560 000 zł, czyli ok. 23% ceny.

Przy sprzedaży udziałów nie płacisz składki zdrowotnej, więc w tym przypadku ustawodawca okazał się łaskawy. Więcej o opodatkowaniu sprzedaży udziałów przeczytasz w artykule Jak uniknąć podatku od sprzedaży udziałów w spółce.

Wariant 2: udziały sprzedaje fundacja rodzinna

Jeśli zakładasz fundację rodzinną, wnosisz do niej udziały, a sprzedaje je fundacja, to przy samej sprzedaży podatek wynosi zero, bo fundacja jest zwolniona z CIT. Podatek pojawi się dopiero wtedy, gdy fundacja wypłaci świadczenie dla beneficjenta. Beneficjentem może być sam fundator i wtedy stawka wynosi 15% CIT.

Jeśli fundacja przeznaczy na świadczenie dla beneficjenta całe 20 mln zł, podatek wyniesie 2 608 695,65 zł, czyli efektywnie 13,04% tej kwoty. Wynika to z tego, że 15% CIT liczymy od świadczenia, a 20 mln zł obejmuje zarówno świadczenie, jak i podatek:

1. świadczenie netto: 20 000 000 zł / 1,15 = 17 391 304,35 zł,
2. podatek 15%: 17 391 304,35 zł × 15% = 2 608 695,65 zł,
3. efektywna skala obciążenia: 2 608 695,65 zł / 20 000 000 zł = 13,04%.

Porównanie:

Wariant	Podatek przy sprzedaży	Podatek przy wypłacie 20 mln zł	Łączne obciążenie
sprzedaż przez osobę fizyczną	4 560 000 zł (19% + 4% daniny)	brak	4 560 000 zł (ok. 23%)
sprzedaż przez fundację rodzinną	0 zł (zwolnienie z CIT)	2 608 695,65 zł (15% CIT)	2 608 695,65 zł (13,04%)

Różnica wynosi 4 560 000 zł – 2 608 695,65 zł = 1 951 304,35 zł, czyli prawie 2 mln zł na korzyść fundacji rodzinnej. To pokazuje, że gra może być warta świeczki. Więcej o korzyściach podatkowych przeczytasz w artykule Jak płacić niższe podatki dzięki fundacji rodzinnej.

Czy sprzedaż udziałów przez fundację rodzinną jest zgodna z prawem?

Tak, sprzedaż udziałów przez fundację rodzinną jest co do zasady zgodna z literą ustawy o fundacji rodzinnej: ustawodawca sam wpisał zwolnienie z CIT i 15% podatku dopiero przy wypłacie świadczenia. Problem nie polega na tym, czy takie działanie jest legalne. Liczy się to, jak kroki ułożyły się w czasie, kiedy i po co je podjąłeś.

Fiskus zna przepisy i wie, że działanie jest zgodne z przepisem. Dlatego nie pyta, czy czynność była zgodna z prawem, tylko dlaczego ją wykonałeś. Tu pojawia się klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania.

Czym jest klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania i jak może ją zastosować fiskus?

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania (art. 119a Ordynacji podatkowej) pozwala organowi rozliczyć Cię tak, jakby fundacji rodzinnej nie było, jeśli korzyść podatkowa była głównym lub jednym z głównych celów, a sposób działania był sztuczny. W naszym przykładzie oznaczałoby to podatek jak przy sprzedaży przez osobę fizyczną, czyli ok. 4,5 mln zł zamiast ok. 2,6 mln zł.

Zgodnie z art. 119a Ordynacji podatkowej czynność nie skutkuje osiągnięciem korzyści podatkowej, jeśli osiągnięcie tej korzyści, sprzecznej w danych okolicznościach z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej lub jej przepisu, było głównym lub jednym z głównych celów jej dokonania, a sposób działania był sztuczny (unikanie opodatkowania).

Przepis przewiduje też tzw. czynność odpowiednią. Jeśli w toku postępowania strona wskaże czynność odpowiednią, skutki podatkowe określa się na podstawie stanu rzeczy, który zaistniałby, gdyby dokonano tej czynności. Najprawdopodobniej byłaby to sprzedaż udziałów bezpośrednio przez osobę fizyczną.

Więcej o tym, kiedy organ może uznać optymalizację za unikanie opodatkowania, przeczytasz w artykule Agresywna optymalizacja podatkowa: dlaczego warto jej unikać.

Czy po zastosowaniu klauzuli zapłacisz więcej niż bez fundacji?

Może się tak zdarzyć: wydając decyzję z zastosowaniem art. 119a, organ ustala jednocześnie dodatkowe zobowiązanie podatkowe (art. 58a Ordynacji podatkowej). Nie dość, że zapłacisz co najmniej tyle, ile zapłaciłbyś bez fundacji rodzinnej, to organ może nałożyć dodatkowe zobowiązanie podatkowe, a do tego dochodzą zapewne odsetki. W efekcie możesz zapłacić więcej, niż gdybyś po prostu sprzedał udziały jako osoba fizyczna.

Dlaczego podczas kontroli fundacji rodzinnej fiskus pyta o doradcę podatkowego?

Fiskus pyta o doradcę prawdopodobnie po to, aby podważyć Twoją dobrą wiarę, czyli podstawę do odstąpienia od dodatkowego zobowiązania podatkowego. Rozumowanie organu może być takie: skoro miałeś doradcę, wiedziałeś, co robisz, więc o dobrej wierze nie ma mowy.

Art. 58a § 3 Ordynacji podatkowej pozwala organowi (w przypadkach z § 1 pkt 1-3, czyli m.in. przy zastosowaniu klauzuli) odstąpić od ustalenia dodatkowego zobowiązania podatkowego, jeśli na podstawie istniejących okoliczności i faktów należy przyjąć, że w momencie dokonywania czynności podatnik pozostawał w błędnym, ale usprawiedliwionym przekonaniu o zgodności uzyskanej korzyści podatkowej z przedmiotem i celem ustawy podatkowej lub jej przepisu (dobra wiara).

Stąd w wezwaniach pojawiają się pytania o to:

• czy korzystałeś ze wsparcia doradcy podatkowego i w jaki sposób,
• czy wydano opinię,
• kto Ci doradzał (imię i nazwisko).

Można się zgodzić, że to trochę nadużycie ze strony fiskusa, bo jego działania próbują podważyć wszelkie możliwości obrony podatnika. Osobną kwestią jest to, czy przedsiębiorca, który sprzedaje biznes za 20 mln zł, w ogóle może być w usprawiedliwionym przekonaniu, że nie osiągnął korzyści podatkowej i nie działał w sposób sztuczny.

Najważniejsza lekcja: fiskus nie pyta, kto Ci doradzał, po to, aby poznać nazwisko doradcy, tylko po to, aby uchwycić kontekst i chronologię. Chce ustalić, co było pierwsze, jajko czy kura: czy najpierw pojawiła się myśl o fundacji w celach sukcesyjnych, czy o sprzedaży biznesu, i czy Twoim celem była sukcesja i uporządkowanie spraw rodzinnych, czy optymalizacja podatkowa.

Kiedy fundacja rodzinna jest bezpieczna, a kiedy grozi zarzut unikania opodatkowania?

O tym, czy działanie zostanie uznane za sztuczne, decyduje całokształt okoliczności: kiedy powstała fundacja, po co, kto jest beneficjentem i co fundacja zrobiła z pieniędzmi po sprzedaży udziałów. Przygotowaliśmy trzy scenariusze: zielony, żółty i czerwony.

Scenariusz	Jak wygląda	Ocena ryzyka
zielony	Fundator z dwójką dzieci (jedno pracuje w firmie, drugie nie) zakłada fundację w 2023 lub 2024 r., bo nie chce, aby udziały rozdrobniły się w spadku. Jest statut, notatka, po co powstaje fundacja, konstytucja rodziny i pierwsza uchwała zarządu o polityce inwestycyjnej. Kupiec pojawia się 2 lata później. Fundacja sprzedaje udziały, duża część pieniędzy zostaje w fundacji i jest inwestowana, a świadczenia są wypłacane stopniowo.	co do zasady wariant bezpieczny
żółty	Fundacja powstała z myślą o sukcesji, ale kupiec zapukał bardzo szybko, pół roku po wpisie fundacji do rejestru. Część pieniędzy zostaje w fundacji, a część od razu trafia do fundatora jako świadczenie. Dokumenty są, uzasadnienie skromne, statut z wzorca.	są podstawy do podważenia działań, choć chronologia może działać na Twoją korzyść; trzeba „dokręcić śrubki” i przygotować dokumenty
czerwony	Najpierw rozmowy z kupcem jako osoba fizyczna, list intencyjny i umowa o zachowaniu poufności podpisane jako osoba fizyczna. W trakcie negocjacji powstaje na szybko fundacja, udziały wchodzą darowizną, a 3 tygodnie później fundacja sprzedaje wszystkie udziały. W ciągu kwartału prawie wszystko trafia do fundatora jako świadczenie. Fundator jest jedynym beneficjentem i jedynym członkiem zarządu.	trudno obronić tezę, że założenie fundacji nie było sztucznym działaniem

Co fundacja zrobiła z pieniędzmi po sprzedaży udziałów?

To, co fundacja robi po sprzedaży udziałów, waży zapewne tyle samo, co tempo sprzedaży. W opinii Rady do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania (organu, który opiniuje takie sprawy dla Szefa KAS) z maja 2025 r. analizowano, czy pieniądze ze sprzedaży były reinwestowane, czy wypłacone.

Nawet jeśli fundacja powstała szybko i szybko sprzedała udziały, ale środki nie zostały wypłacone, a celem było pomnażanie majątku fundacji w interesie beneficjentów (i to nie tylko fundatora), taka konstrukcja może się obronić. Inwestycje mogą obejmować np. obligacje, nieruchomość na wynajem czy udziały w innym biznesie.

O innych sytuacjach, w których fiskus może uznać fundację za narzędzie unikania opodatkowania, piszemy w artykule Fundacja rodzinna: 3 sytuacje, w których fiskus uzna ją za unikanie podatku dochodowego.

Ile jest kontroli fundacji rodzinnych?

Urzędy celno-skarbowe wszczęły 17 kontroli fundacji rodzinnych w 2025 r. i 18 w 2026 r. (stan na sierpień). Widać, że ruch wokół fundacji rodzinnych rośnie. Inicjatywy ustawodawcze, które mają zmienić przepisy na niekorzyść fundacji, ścigają się z kontrolami wszczynanymi przez urzędy.

Nie oznacza to jednak, że fundacja rodzinna jest złą instytucją i nie ma sensu jej zakładać.

Kiedy założyć fundację rodzinną, aby ograniczyć ryzyko przy kontroli?

Im wcześniej założysz fundację rodzinną, tym lepiej, bo łatwiej wykażesz, że Twoje działania nie były sztuczne. Im dłużej fundacja funkcjonuje, tym mniejsze ryzyko, że urząd skarbowy dopatrzy się unikania opodatkowania.

Przykład z naszej praktyki: Mateusz Chinczewski założył swoją fundację rodzinną 18 miesięcy temu i czeka na wpis do rejestru.

• Czy zakładał ją z myślą o sprzedaży firmy? Nie.
• Czy dziś szuka kupca na firmę? Nie.
• Jeśli kupiec pojawi się np. za rok i zapadnie decyzja o sprzedaży udziałów Finerto, czy działanie będzie sztuczne? Nie.
• Czy osiągnie korzyść podatkową? Tak.

Im wcześniej powstała fundacja, tym łatwiej wytłumaczyć jej sens i to, czym kierował się fundator, oraz pokazać pozostałe dokumenty: statut, krąg beneficjentów i to, co działo się ze środkami. Przegląd zasad działania fundacji znajdziesz w artykule Fundacja rodzinna 2026.

Jak przygotować się do kontroli fundacji rodzinnej?

Do kontroli fundacji rodzinnej przygotujesz się, porządkując trzy obszary: fakty, chronologię i treść porady. Dzięki temu na wypadek kontroli opowiesz spójną, chronologiczną historię.

1. Fakty. Cel fundacji, kto jest beneficjentem, kto prowadzi listę beneficjentów, fundusz założycielski, wartość wniesionych udziałów, skład zarządu, komu, co i za ile sprzedano oraz jak rozdysponowano środki.
2. Chronologia. Kiedy i dlaczego pojawił się pomysł założenia fundacji rodzinnej. Kiedy pojawił się pomysł sprzedaży firmy i kto go zaproponował. Czy było spotkanie, kto w nim uczestniczył, dlaczego jakiegoś dokumentu nie ma albo dlaczego jest. Sam statut nie zawsze pokaże intencje fundatora, ale oś czasu pozwala uchwycić cały kontekst.
3. Treść porady. Czy rozważano klauzulę o unikaniu opodatkowania, czy były opinie podatkowe, memoranda, projekty dokumentów, imię i nazwisko doradcy. O to wszystko organ może zapytać podczas kontroli.

Decyzję, co odpowiedzieć na pytania organu, warto podjąć razem z pełnomocnikiem. Chodzi o to, aby nie zaszkodzić sobie i aby w oczach fiskusa historia wyglądała tak, jak faktycznie wyglądała, a nie tak, jak może się z pozoru wydawać. Ogólne informacje o przebiegu kontroli znajdziesz w artykule Kontrola podatkowa: czego się spodziewać.

Sam doradca nie jest problemem. Tarczą jest cała historia i mądrze założona fundacja w odpowiednim momencie.

FAQ: najczęstsze pytania o kontrolę fundacji rodzinnej

Podsumowanie

• Fiskus kontroluje fundacje rodzinne coraz częściej: 17 kontroli w 2025 r. i 18 w 2026 r. (stan na sierpień).
• Sprzedaż udziałów przez fundację rodzinną jest zgodna z ustawą, ale organ pyta, dlaczego i kiedy podjąłeś poszczególne kroki.
• Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania może oznaczać rozliczenie jak bez fundacji, a do tego dodatkowe zobowiązanie podatkowe i odsetki.
• Pytanie o doradcę służy uchwyceniu kontekstu i chronologii oraz podważeniu dobrej wiary.
• Liczy się całokształt: moment założenia fundacji, beneficjenci i to, co dzieje się z pieniędzmi po sprzedaży.
• Im wcześniej założysz fundację rodzinną, tym lepiej. Uporządkuj fakty, chronologię i treść porady.

Jeśli zastanawiasz się, czy fundacja rodzinna jest dobrym rozwiązaniem dla Ciebie i czy to odpowiedni moment, umów się na bezpłatną konsultację z Finerto. Sprawdzimy, jakie korzyści możesz osiągnąć na gruncie sukcesyjnym i podatkowym, abyś mógł podjąć świadomą decyzję. Możemy też zweryfikować fundację, którą już masz.

Chcesz lepiej rozumieć podatki i prawo w biznesie? Subskrybuj nasz Kanał na YouTube. Regularnie omawiamy zmiany w przepisach i praktyczne rozwiązania dla przedsiębiorców.