Jak przygotować sukcesję w firmie rodzinnej? 6 lekcji z historii LEGO

Sukcesja w firmie rodzinnej to wieloletni proces, a nie jednorazowe przekazanie firmy: w LEGO od wyznaczenia przedstawiciela czwartego pokolenia na „aktywnego właściciela” w 2016 r. do objęcia przez niego funkcji przewodniczącego w 2023 r. minęło 7 lat. Rodzina zachowała przy tym 75% udziałów w grupie LEGO, choć firmą od 2004 r. kieruje prezes spoza rodziny.

Na przykładzie LEGO pokazujemy, jak oddzielić własność od zarządzania, jak rozłożyć proces sukcesyjny na lata i jak z góry zaplanować sytuację, w której nie każde dziecko chce prowadzić rodzinny biznes. Na końcu przekładamy te lekcje na polskie realia: spółkę z o.o., holding i fundację rodzinną.

Ten artykuł otwiera cykl o pięciu sposobach wyjścia właściciela z firmy. Sukcesja rodzinna jest tylko jednym z nich.

Do każdego odcinka cyklu przygotowaliśmy narzędzie do pobrania. Przy sukcesji rodzinnej to test dla nestora (na jakim etapie jesteś, jakie problemy mogą się pojawić i jak przygotowana jest firma) oraz osobny plik dla rodziny, który pozwala zestawić oba spojrzenia na firmę. Narzędzia i linki do kolejnych odcinków wysyłamy co tydzień w newsletterze.

W skrócie: sukcesja w firmie rodzinnej

• Sukcesja to jedno z pięciu możliwych wyjść z firmy, obok sprzedaży, sukcesji biznesowej, budowania majątku obok firmy („duże kółko”) i czarnego scenariusza (śmierć, upadłość, likwidacja).
• Własność i zarządzanie to dwie różne rzeczy. Rodzina może pozostać właścicielem i czerpać dywidendę, a firmą może kierować zawodowy prezes.
• W 2004 r. LEGO, po stracie bliskiej 1 mln dolarów dziennie, po raz pierwszy w historii powierzyło stanowisko prezesa osobie spoza rodziny.
• Własność rodziny spina spółka KIRKBI (family office), która ma 75% grupy LEGO. Pozostałe 25% należy do Fundacji LEGO.
• Rodzina wyznacza jednego „aktywnego właściciela”, który mówi w imieniu wszystkich krewnych.
• Przekazanie funkcji czwartemu pokoleniu trwało 7 lat (2016-2023).
• Jedna z sióstr sprzedała swoje udziały w 2023 r. za blisko miliard dolarów, w uzgodniony sposób i bez konfliktu w rodzinie.
• Pierwszym krokiem jest oddzielenie majątku prywatnego od firmowego, np. przez spółkę kapitałową.

Co to jest sukcesja w firmie rodzinnej i czym różni się od innych wyjść z firmy?

Sukcesja w firmie rodzinnej to zaplanowane przekazanie własności i (lub) zarządzania firmą kolejnemu pokoleniu, tak aby firma zachowała ciągłość działania, a rodzina kontrolę. To proces złożony, który obejmuje kwestie prawne, podatkowe, finansowe i rodzinne. Nie jest to jedyny sposób, w jaki właściciel może „wyjść” z biznesu.

W naszej ocenie przedsiębiorca ma do dyspozycji pięć dróg wyjścia:

Wyjście z firmy	Na czym polega	Co zostaje u właściciela
Sprzedaż firmy	Typowy exit, sprzedaż udziałów lub przedsiębiorstwa	Środki ze sprzedaży
Sukcesja rodzinna	Firma przechodzi na kolejne pokolenie	Własność w rodzinie
Sukcesja biznesowa	Firmą zarządzają profesjonaliści, właściciel wychodzi z operacji	Własność i dywidenda
„Duże kółko”	Budowanie majątku obok firmy, bez sprzedaży udziałów	Majątek prywatny niezależny od firmy
Czarny scenariusz	Śmierć, upadłość, likwidacja	To, co zostało zabezpieczone wcześniej

Ważny wniosek: nawet jeśli prowadzisz firmę usługową, którą trudno sprzedać, nie znaczy to, że nie możesz z niej wyjść na własnych zasadach. Sukcesja w firmie rodzinnej to jedna z opcji, którą warto rozważyć odpowiednio wcześnie.

Jak wyglądała sukcesja w LEGO przez cztery pokolenia?

LEGO od 1932 r. należy do jednej rodziny, a każde z czterech pokoleń wniosło do firmy coś innego: warsztat, system klocków, profesjonalne zarządzanie i strukturę właścicielską.

Pokolenie	Osoba	Kluczowa decyzja
I	Ole Kirk Christiansen	1932 r., Billund: stolarz zaczyna produkować drewniane zabawki
II	Godtfred Kirk Christiansen	1958 r.: patent na klocek z systemem łączenia
III	Kjeld Kirk Christiansen	2004 r.: oddaje stanowisko prezesa zawodowemu menedżerowi
IV	Thomas Kirk Kristiansen	2016 r.: aktywny właściciel, 2023 r.: przewodniczący KIRKBI i LEGO

W latach 1935-1944 firma LEGO była zarejestrowana nie na założyciela, lecz na jego żonę, Sophie Kirk Christiansen, co chroniło przedsiębiorstwo przed długami męża.

W 1932 r. Ole Kirk Christiansen, stolarz z Billund, stracił w pożarze warsztat i żonę, a został z czworgiem dzieci w czasie wielkiego kryzysu. Zaczął strugać zabawki. Rok później zatrudnił gospodynię, 38-letnią Sophie Jørgensen, którą po siedmiu miesiącach poślubił. Sophie wniosła do małżeństwa 1000 koron oszczędności (według szacunku z odcinka to ok. 20-25 tys. zł) i w marcu 1934 r. uratowała nimi męża przed upadłością.

Ole miał długi i „lekką rękę” do wydatków. Małżonkowie mieli rozdzielność majątkową, więc dochody, nieruchomości i maszyny firmy formalnie należały do Sophie. Gdyby Ole musiał ogłosić upadłość, majątek firmy byłby od niego oddzielony. Ten stan trwał do 1944 r., kiedy firmę przekształcono w spółkę akcyjną.

Nie: drugie pokolenie LEGO zbudowało wartość firmy, bo Godtfred Kirk Christiansen w 1958 r. opatentował klocek z systemem łączenia, który do dziś pasuje do wszystkich elementów.

Ojciec stworzył warsztat i pomysł na zabawki. Syn zaprojektował z tego spójny system i to on zbudował potęgę marki. To przykład sukcesji, w której następca nie konsumuje dorobku, tylko go pomnaża.

Właściciel powinien oddać zarządzanie wtedy, gdy sam nie jest w stanie uratować lub rozwinąć firmy, i tak zrobił Kjeld Kirk Christiansen w 2004 r.

Na przełomie wieków LEGO weszło w „pułapkę pychy”: parki rozrywki, ubrania, gry komputerowe, biżuteria. Liczba różnych elementów w produkcji klocków wzrosła z ok. 6 tys. do ponad 13 tys., a prawie jedna trzecia asortymentu była nierentowna. W 2003 r.:

• firma traciła prawie 1 mln dolarów dziennie,
• miała prawie 800 mln dolarów długów,
• sprzedaż spadała o 30% rok do roku,
• analitycy ostrzegali przed bankructwem w ciągu 18 miesięcy.

Kjeld, wnuk założyciela i prezes od 1979 r., przyznał, że sam firmy nie uratuje. W 2004 r. prezesem został 35-letni Jørgen Vig Knudstorp, były konsultant McKinseya, pierwszy prezes spoza rodziny w historii LEGO. Knudstorp wrócił do klocka i ograniczył liczbę elementów z ok. 13 tys. do 7 tys., co poprawiło przychody i rentowność.

Zapytany, jak mógł sobie pozwolić na tak twarde decyzje, odpowiedział, że dobrze jest mieć cierpliwego właściciela z rodziny.

Czwarte pokolenie przejmowało funkcje stopniowo przez 7 lat, a własność rozdzielono tak, że każde z rodzeństwa mogło wybrać własną drogę.

Thomas Kirk Kristiansen w 2016 r. został aktywnym właścicielem, a w 2023 r. przewodniczącym KIRKBI i LEGO. Jednocześnie ułożono strukturę własności: Thomas i jego siostry, Agnete i Sofie, mają po ok. 25% udziałów w KIRKBI, a ich ojciec zachował 22,5%.

Rodzeństwo poszło trzema drogami:

1. Thomas prowadzi rodzinny holding i przewodniczy LEGO.
2. Agnete zaangażowała się w działalność rodzinnej fundacji.
3. Sofie zajęła się ochroną przyrody (tereny w Szkocji i Ekwadorze), a w 2023 r. sprzedała swoje udziały za blisko miliard dolarów.

Sprzedaż była zaplanowana i uzgodniona. Rodzina nie straciła kontroli nad firmą i nie pokłóciła się, a firma nie została rozdrobniona.

Jak rodzina zachowuje kontrolę, gdy oddaje zarządzanie firmą?

Rodzina zachowuje kontrolę przez spółkę holdingową (family office), która jest większościowym właścicielem firmy operacyjnej, oraz przez wyznaczenie jednego aktywnego właściciela. To odpowiedź na najczęstszą obawę przedsiębiorców: „jeśli oddam zarządzanie, stracę firmę”.

Czym jest KIRKBI i jak działa?

KIRKBI to rodzinny family office z siedzibą w Billund, założony w 1995 r., który ma 75% grupy LEGO. Nazwa łączy nazwisko rodziny (Kirk) z nazwą miejscowości (Billund). Pozostałe 25% LEGO należy do Fundacji LEGO, która wspiera dzieci przez naukę i zabawę.

KIRKBI działa jak profesjonalna spółka, a nie jak „kasa rodziny”:

• prezesem (CEO) jest osoba spoza rodziny,
• ma dyrektora finansowego (CFO),
• ma osobę odpowiedzialną za HR i family office, czyli relacje w rodzinie,
• ma osoby odpowiedzialne za nieruchomości i inwestycje,
• Kjeld jest przewodniczącym, a Thomas zasiada w organie spółki od 2007 r.

Dywidenda z LEGO trafia więc do rodziny, ale członkowie rodziny nie muszą być prezesami, żeby mieć wpływ na firmę i czerpać z niej zyski.

Kim jest „aktywny właściciel” i po co go wyznaczać?

Aktywny właściciel to jedna osoba, która reprezentuje całą rodzinę i łączy family office, firmę operacyjną oraz fundację. Dzięki temu decyzje nie zależą od kilkunastu krewnych z różnymi interesami, a ryzyko rozdrobnienia firmy maleje.

W LEGO tę funkcję pełnili kolejno: Godtfred, Kjeld, a od 2016 r. Thomas.

Jakie 6 lekcji o sukcesji płynie z historii LEGO?

Z historii LEGO wynika sześć praktycznych zasad: oddziel majątek prywatny od firmowego, oddziel własność od zarządzania, bądź cierpliwym właścicielem, wyznacz jednego aktywnego właściciela i rozłóż sukcesję na lata, nie zmuszaj dzieci do prowadzenia firmy oraz zaplanuj z góry zasady wyjścia z firmy.

Oddzielenie majątku sprawia, że gdy firma upada, upada sama firma, a nie Ty z całym majątkiem prywatnym. Lekcją z LEGO nie jest przepisywanie majątku na małżonka. Ucieczka z majątkiem przed wierzycielami może być karalna, a takie czynności mogą zostać zaskarżone skargą pauliańską.

W praktyce służy temu przede wszystkim spółka kapitałowa: spółka z o.o., spółka akcyjna lub prosta spółka akcyjna. Kolejne szczeble to:

1. spółka operacyjna, która prowadzi działalność i ponosi ryzyko,
2. spółka holdingowa, która trzyma udziały i co do zasady nie ponosi ryzyka operacyjnego,
3. fundacja rodzinna, która może dodatkowo rozdzielić odpowiedzialność i ułatwić sukcesję.

Nie trzymaj wszystkiego na jednoosobowej działalności gospodarczej. Widzieliśmy wielokrotnie przedsiębiorców, którzy uważali firmę za „kuloodporną”, a po jej upadku musieli wyprzedawać majątek prywatny, żeby spłacić wierzycieli. Więcej o różnicach piszemy w artykule Spółka z o.o. czy JDG? Opinia prawnika.

Nie: możesz być właścicielem, pobierać dywidendę i zasiadać w radzie nadzorczej lub doradczej, a bieżące zarządzanie powierzyć profesjonalistom. Przedsiębiorcy często mylą te dwie role. Rodzina LEGO oddała zarządzanie, ale zatrzymała własność. O legalnych sposobach wypłaty zysku ze spółki piszemy w tekście Jak legalnie wypłacać pieniądze ze spółki z o.o.

Cierpliwy właściciel daje zarządowi czas, zaufanie i prawo do błędu, a kontroluje wyniki, zamiast wtrącać się w każdą decyzję. Dotyczy to prezesa, ale też dyrektorów i menedżerów, czyli wszystkich nowych liderów w firmie.

Częsty błąd w praktyce: właściciel formalnie oddaje firmę, ale co dwa dni przychodzi „doglądać interesu”, a pracownicy nadal przychodzą do niego ze wszystkim. Albo po pół roku wraca, bo uznaje, że nowy prezes się nie nadaje. To samo dzieje się w sukcesji rodzinnej, gdy nestor wciąż wpływa na decyzje syna lub córki. Teoretyczne oddanie władzy nie działa. Bez realnej swobody żaden zawodowiec firmy nie naprawi, bo będzie grał pod właściciela, a nie pod wyniki.

Proces sukcesji w firmie rodzinnej warto planować na lata, np. na 5 lub 10 lat, a nie na miesiąc. W LEGO samo przekazanie funkcji czwartemu pokoleniu zajęło 7 lat. Ten czas był potrzebny, aby następca poznał operacje firmy i założenia strategii LEGO oraz KIRKBI, a także mógł przygotować kolejne, piąte pokolenie.

Typowa polska sukcesja wygląda zupełnie inaczej: nestor przez 15 lat mówi, że „kiedyś to przekaże”, a potem robi wszystko w ciągu miesiąca. To nie sukcesja, tylko ewakuacja z firmy. Dobry plan sukcesji odpowiada na pytania:

1. Kto będzie następcą: wszystkie dzieci czy tylko jedno z nich?
2. Co z pozostałymi członkami rodziny?
3. Kto będzie aktywnym właścicielem reprezentującym rodzinę?
4. W jakich etapach następuje przekazanie zarządzania, a w jakich własności?
5. Jaka struktura prawna to spina: holding, fundacja rodzinna, umowa spółki?

Nie: dzieci mogą nie chcieć prowadzić firmy i warto to uszanować, zostawiając im możliwość życia poza nią. W LEGO tylko jedno z trojga rodzeństwa kieruje biznesem, drugie zajmuje się fundacją, a trzecie poszło własną drogą.

Zasady wykupu udziałów i kwestie dziedziczenia trzeba ustalić z góry, w dokumentach prawnych, zanim pojawi się konflikt lub śmierć właściciela. To, że ktoś urodził się w rodzinie przedsiębiorców, nie znaczy, że musi w firmie zostać na zawsze. Dobrze przygotowane zapisy, np. w umowie spółki lub umowie wspólników, pozwalają uniknąć sytuacji, w której do sprawy wchodzą małoletnie dzieci, sąd i kurator.

Jak przygotować sukcesję w polskiej firmie rodzinnej krok po kroku?

Przygotowanie sukcesji zaczyna się od oddzielenia majątku i struktury właścicielskiej, a kończy na stopniowym wdrażaniu następców i przekazaniu udziałów. Na podstawie lekcji z LEGO proponujemy następującą kolejność:

1. Zdiagnozuj sytuację. Sprawdź, na jakim etapie jesteś, jakie ryzyka widzisz i czy rodzina ma podobną wizję przyszłości firmy i jej dalszego rozwoju.
2. Oddziel majątek prywatny od firmowego. Rozważ spółkę kapitałową w miejsce JDG.
3. Zbuduj strukturę właścicielską. Spółka holdingowa, a w dalszej kolejności ustanowienie fundacji rodzinnej, mogą spiąć majątek rodziny.
4. Rozdziel własność i zarządzanie. Zdecyduj, czy następcą w zarządzie będzie członek rodziny, czy profesjonalny menedżer.
5. Wyznacz aktywnego właściciela i zasady podejmowania decyzji przez rodzinę.
6. Zaplanuj stopniowe wdrażanie następców na kilka lat, z jasnym podziałem obowiązków i odpowiedzialności.
7. Ustal zasady wyjścia i zadbaj o sporządzenie odpowiednich dokumentów: wykup udziałów, dziedziczenie, sytuacja członków rodziny, którzy nie chcą angażować się w firmę.

Fundacja rodzinna to jedno z narzędzi, które w Polsce może ułatwić sukcesję. Więcej wyjaśniamy w artykułach Fundacja rodzinna 2026: przegląd ustawy oraz Jak płacić niższe podatki dzięki fundacji rodzinnej. Wybór modelu (np. inspirowanego LEGO, IKEA czy rodziną Waltonów) wymaga analizy Twojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i podatkowej.

Jakie są najczęstsze błędy w procesie sukcesji?

Najczęstsze błędy to zbyt późne rozpoczęcie rozmów, teoretyczne oddanie władzy i brak podziału majątku prywatnego oraz firmowego.

Błąd	Skutek	Jak go uniknąć
Przekazanie firmy „w miesiąc”	Następca nieprzygotowany, chaos w firmie	Plan sukcesji rozłożony na lata
Nestor nadal zarządza w praktyce	Brak autorytetu następcy lub prezesa	Jasne zasady i realne oddanie odpowiedzialności
Cały majątek na JDG	Upadłość firmy oznacza utratę majątku prywatnego	Spółka kapitałowa, holding, fundacja rodzinna
Zmuszanie wszystkich dzieci do pracy w firmie	Konflikty w rodzinie	Różne role: zarząd, fundacja, wyjście z firmy
Brak zasad wyjścia i dziedziczenia	Rozdrobnienie udziałów, spory spadkowe	Zapisy w umowie spółki, statucie fundacji, testamencie

FAQ: sukcesja w firmie rodzinnej

Podsumowanie

• Sukcesja w firmie rodzinnej to proces wieloetapowy i wieloletni. LEGO przekazało funkcje czwartemu pokoleniu w ciągu 7 lat, co umożliwiło płynne przejęcie firmy.
• Własność i zarządzanie można rozdzielić: rodzina może być właścicielem, a firmą może kierować profesjonalista.
• Spółka holdingowa (w LEGO: KIRKBI z 75% udziałów) pozwala rodzinie zachować kontrolę i dywidendę bez pełnienia funkcji prezesa.
• Jeden aktywny właściciel zmniejsza ryzyko sporów i rozdrobnienia firmy.
• Majątek prywatny warto oddzielić od firmowego, np. przez spółkę kapitałową, ale bez działań, które mogą zostać uznane za ucieczkę przed wierzycielami.
• Nie każde dziecko musi prowadzić firmę. Zasady wyjścia i wykupu udziałów trzeba ustalić z góry.

Jeśli planujesz wyjście z firmy za 2, 5 czy 10 lat, umów się na bezpłatną konsultację. Pomagamy dobrać model sukcesji do Twoich celów i przygotować go od strony prawnej, podatkowej i finansowej.

Jeśli chcesz sprawdzić, jak przygotowana do sukcesji jest Twoja firma i rodzina, zapisz się do newslettera. Otrzymasz narzędzie do autodiagnozy oraz materiały do kolejnych odcinków cyklu o wyjściu z firmy.

Chcesz lepiej rozumieć podatki i prawo w biznesie? Subskrybuj nasz kanał na YouTube: Finerto na YouTube. Regularnie omawiamy zmiany w przepisach i praktyczne rozwiązania dla przedsiębiorców.