Statut fundacji rodzinnej: jak go napisać, żeby fiskus nie uznał go za optymalizację

Statut fundacji rodzinnej to kluczowy dokument określający jej rzeczywisty cel sukcesyjny i dziś zarazem główny dowód w sprawie. Szef Krajowej Administracji Skarbowej czyta go uważnie i na jego podstawie ocenia, czy fundacja rzeczywiście służy sukcesji majątku rodzinnego, czy jest tylko wehikułem do wypłacania sobie zysków ze spółki bez podatku. Dla polskich przedsiębiorców z sektora MŚP, którzy planują założenie fundacji rodzinnej, jej restrukturyzację albo chcą ograniczyć ryzyko podatkowe, to dokument, od którego może zależeć bezpieczeństwo całej konstrukcji.

Pokazuje to odmowa wydania opinii zabezpieczającej z 3 czerwca 2026 r., w której organ uznał cel sukcesyjny za pozorny właśnie po uważnej lekturze statutów dwóch fundacji rodzinnych. Poniżej wyjaśniamy, jaki schemat chciał wdrożyć przedsiębiorca, dlaczego szef KAS odmówił wydania opinii, jakie podatkowe aspekty fundacji rodzinnej mają tu znaczenie oraz które zapisy w statucie działają jak czerwona flaga dla organu. W tekście pokazujemy też, jak napisać statut fundacji rodzinnej tak, by wspierał realną sukcesję i utrudniał fiskusowi postawienie zarzutu, że chodzi wyłącznie o optymalizację podatkową.

Kluczowe wnioski

• Statut fundacji rodzinnej jest czytany przez organ jako dowód rzeczywistego celu działania fundatora, a nie jako formalny załącznik do wniosku o rejestrację.
• Zapis, w którym 99 proc. świadczeń przypada fundatorowi za jego życia, przy braku limitów wypłat, braku rady nadzorczej i powrocie całego majątku do fundatora po rozwiązaniu fundacji, przemawia zdaniem szefa KAS przeciw celowi sukcesyjnemu.
• Wybór skomplikowanej drogi transferu udziałów (podwyższenie kapitału i umorzenie udziałów bez wynagrodzenia) zamiast prostej darowizny został odczytany jako dowód prawdziwych, czyli podatkowych, intencji.
• Art. 17 ustawy o fundacji rodzinnej zawiera zamknięty katalog tytułów wniesienia mienia: fundusz założycielski, darowizna, spadek i zapis windykacyjny. Mechanizm, który omija spis mienia, organ traktuje jako obejście tego katalogu.
• Fundacja rodzinna pozostaje w pełni legalnym i opłacalnym narzędziem. Warunkiem jest mądry statut, realny stan faktyczny i bieżąca dokumentacja, a nie odtwarzana na potrzeby kontroli.

Odmowa wydania opinii zabezpieczającej z 3 czerwca 2026 r.: o co chodziło

Opinia zabezpieczająca to dokument, po który sięga przedsiębiorca planujący działanie dające korzyść podatkową. Chodzi o potwierdzenie, że planowana czynność nie zostanie uznana za unikanie opodatkowania w rozumieniu klauzuli ogólnej (GAAR). Sam fakt istnienia korzyści podatkowej nie jest zakazany. Kluczowe jest to, czy korzyść podatkowa jest jedynym albo głównym celem działania, czy towarzyszy jej realne uzasadnienie gospodarcze lub sukcesyjne.

W sprawie z 3 czerwca 2026 r. szef KAS odmówił wydania opinii zabezpieczającej w zakresie dobrowolnego umorzenia bez wynagrodzenia wszystkich udziałów wnioskodawcy i objęcia nowo wyemitowanych udziałów przez dwie fundacje rodzinne. Wnioskodawca deklarował trzy cele gospodarcze: reorganizację grupy spółek i uproszczenie struktury właścicielskiej, dywersyfikację ryzyka operacyjnego oraz sukcesję majątku rodzinnego.

Zdaniem organu żaden z tych celów nie był celem zasadniczym, a w szczególności nie przeważał nad możliwą do osiągnięcia korzyścią podatkową. Jedynym w pełni weryfikowalnym celem czynności, w ocenie szefa KAS, było osiągnięcie nieuprawnionej korzyści podatkowej.

Na czym polegał planowany schemat: dwa kroki zamiast jednego

Mechanizm był dwuetapowy i, jak podkreślił organ, znacznie bardziej skomplikowany niż to konieczne dla osiągnięcia deklarowanego skutku.

Punkt wyjścia: osoba fizyczna posiada 100 proc. udziałów w spółce z o.o., na przykład 100 udziałów po 50 zł, czyli 5 tys. zł kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy zostaje podwyższony o kolejne 100 udziałów po 50 zł (do 10 tys. zł), a nowo wyemitowane udziały obejmuje fundacja rodzinna według wartości nominalnej. Po tym kroku w spółce jest dwóch wspólników: fundator jako osoba fizyczna z 50 proc. i fundacja rodzinna z 50 proc.

Po zarejestrowaniu podwyższenia kapitału wszystkie udziały posiadane przez wnioskodawcę miały zostać dobrowolnie umorzone bez wynagrodzenia. Efekt: jedynym wspólnikiem spółki operacyjnej zostaje fundacja rodzinna, która prowadzi działalność w dopuszczalnym zakresie i wypłaca świadczenia swoim beneficjentom.

Skutek gospodarczy jest więc taki sam jak przy darowiźnie udziałów do fundacji, tylko rozłożony na dwa etapy korporacyjne i rozciągnięty w czasie. I właśnie ten wybór drogi stał się jednym z głównych argumentów organu.

Jakie korzyści podatkowe dawał ten schemat

We wniosku wprost wskazano cały katalog korzyści podatkowych. Warto je znać, bo pokazują, dlaczego organ tak uważnie przygląda się takim reorganizacjom:

• brak przychodu po stronie wnioskodawcy z tytułu zbycia udziałów w celu umorzenia bez wynagrodzenia,
• brak przychodu po stronie spółki z o.o. z tytułu nabycia udziałów własnych,
• neutralność podatkowa po stronie fundacji rodzinnych, czyli brak przychodu podatkowego przy tej operacji,
• zwolnienie z CIT dywidend otrzymywanych przez fundację rodzinną od spółki, przy czym co do zasady fundacja nie płaci też bieżącego CIT od działalności statutowej aż do momentu wypłaty świadczeń,
• zwolnienie z PIT świadczeń wypłacanych fundatorowi przez fundację rodzinną, o ile statut precyzyjnie reguluje wypłaty świadczeń,
• brak opodatkowania PCC przy objęciu udziałów oraz brak przedmiotu opodatkowania przy umorzeniu.

Sam fakt wystąpienia tych korzyści nie oznacza jeszcze, że działanie jest niedozwolone. Organ bada, czy poza korzyścią podatkową istnieje inne, realne uzasadnienie. I tu wnioskodawca poległ.

Dlaczego szef KAS odmówił: trzy argumenty, które warto znać

Organ wskazał, że nie ma żadnych racjonalnych przesłanek, poza korzyścią podatkową, aby udziały posiadane przez wnioskodawcę nie zostały po prostu wniesione do fundacji rodzinnej w formie darowizny. Darowizna jest prawnie dopuszczalna, korporacyjnie prosta i jednoetapowa, a fundacja staje się wspólnikiem od razu. Wnioskodawca tej drogi nie wybrał i zdaniem szefa KAS właśnie ten wybór wskazuje na prawdziwe intencje planowanych czynności.

Praktyczny wniosek: jeżeli ten sam efekt sukcesyjny można osiągnąć jednym prostym krokiem, a wybierasz konstrukcję wieloetapową, musisz mieć gotowe, udokumentowane wyjaśnienie, dlaczego. Inaczej to organ napisze tę historię za Ciebie.

Planowany schemat spowodowałby, że przyrost wartości udziałów fundacji, wynikający z umorzenia udziałów fundatora, nie zostałby wykazany w spisie mienia fundacji rodzinnej. Tymczasem art. 17 ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje zamknięty katalog tytułów prawnych do wniesienia mienia:

1. pokrycie funduszu założycielskiego, na przykład udziałami lub akcjami, przy zakładaniu fundacji,
2. darowizna,
3. spadek,
4. zapis windykacyjny.

Ustawodawca świadomie ograniczył formy zasilania fundacji do tytułów wiążących się z osobistym przysporzeniem fundatora lub innej osoby, podlegających określonym skutkom podatkowym i ujawnieniu rzeczywistej wartości majątku w spisie mienia. Konstrukcja polegająca na podwyższeniu kapitału i umorzeniu udziałów bez wynagrodzenia prowadzi do wzrostu wartości majątku fundacji poza tym katalogiem, a więc, w ocenie organu, do jego obejścia.

To najważniejsza część tej odmowy dla każdego, kto zakłada fundację rodzinną. Szef KAS uznał, że cel sukcesyjny jest celem pozornym, a potwierdzeniem tego jest uważna lektura postanowień statutów obu fundacji. W obecnym kształcie, jak stwierdził organ, fundacje te nie realizują żadnego celu sukcesyjnego w rozumieniu ustawy o fundacji rodzinnej.

Zdaniem organu fundacje nie gromadziły majątku rodzinnego w celu sukcesji pokoleniowej, lecz stanowiły strukturę służącą bieżącej akumulacji zysków ze spółki operacyjnej przez samych fundatorów, z pominięciem opodatkowania właściwego dla dystrybucji zysków w formie dywidendy. Fundacja została więc, w ocenie szefa KAS, wykorzystana instrumentalnie jako osobisty wehikuł majątkowy fundatora, a nie jako instytucja sukcesyjna.

Cztery zapisy statutu, które przeważyły na niekorzyść wnioskodawcy:

• 99 proc. świadczeń przypada fundatorowi za jego życia, a więc rodzina i kolejne pokolenia są w praktyce poza systemem świadczeń,
• wypłaty mogą być dokonywane bez żadnych ograniczeń kwotowych ani czasowych,
• brak rady nadzorczej lub innego organu sprawującego jakąkolwiek kontrolę wewnętrzną, cała władza pozostaje w rękach fundatora,
• przy rozwiązaniu fundacji za życia fundatora cały majątek wraca do niego, a nie do rodziny.

Trudno przy takim zestawie postanowień przekonywać organ, że chodzi o sukcesję. Istotą sukcesji jest bowiem stopniowe wypinanie się fundatora z majątku i firmy oraz zaplanowanie tego, co stanie się po jego śmierci. Jeżeli wszystko nadal jest skupione wokół fundatora, i majątkowo, i decyzyjnie, to sukcesji w tej strukturze po prostu nie ma.

Statut fundacji rodzinnej: czerwone flagi i kierunek poprawy

Poniższa tabela porządkuje wnioski z odmowy. To nie lista zakazów, ale wskazanie zapisów, które organ odczytuje jako sygnał braku celu sukcesyjnego.

Zapis w statucie	Jak czyta to organ	Kierunek poprawy
Fundator jest jedynym lub niemal jedynym beneficjentem (99 proc. świadczeń)	Wehikuł do bieżącej wypłaty zysków spółki bez podatku od dywidendy	Realny krąg beneficjentów: małżonek, dzieci, kolejne pokolenia, z określonym udziałem w świadczeniach
Brak jakichkolwiek limitów kwotowych i czasowych wypłat	Fundator może w dowolnym momencie wyprowadzić cały majątek	Zasady i limity wypłat, warunki uzyskania świadczenia, harmonogram, mechanizm ochrony substancji majątku
Brak rady nadzorczej i innych mechanizmów kontroli	Pełna koncentracja władzy u fundatora, brak elementu instytucjonalnego	Rada nadzorcza lub inny organ kontrolny, zasady jego obsadzania po śmierci fundatora
Przy rozwiązaniu fundacji za życia fundatora cały majątek wraca do niego	Struktura odwracalna, nastawiona na fundatora, nie na następne pokolenie	Reguły rozwiązania fundacji i losu majątku uwzględniające beneficjentów oraz kolejne pokolenia
Ogólne, szablonowe cele fundacji przepisane z ustawy	Brak indywidualnego zamysłu sukcesyjnego	Statut powinien wskazywać szczegółowy cel fundacji rodzinnej powiązany z sukcesją, ochroną majątku i rolą rodziny, tak aby odpowiadał realiom biznesu rodzinnego, chronił majątek przed wierzycielami i mógł promować przedsiębiorczość wśród beneficjentów

Jak napisać statut fundacji rodzinnej, żeby wykazać cel sukcesyjny

Statut jest dokumentem, który zostanie z Twoją rodziną na dekady, a po Twojej śmierci nie będzie już możliwości jego zmiany. To pierwszy powód, by pisać go uważnie. Drugi jest podatkowy: to na jego podstawie organ ocenia, czy fundacja realizuje cel, dla którego została stworzona.

• Zdefiniuj realny krąg beneficjentów i pokoleniowy horyzont świadczeń, a nie tylko siebie; statut powinien precyzyjnie określać beneficjentów fundacji rodzinnej, zasady otrzymywania świadczeń, kategorie świadczeń oraz zasady prowadzenia listy beneficjentów.
• Określ zasady, warunki i limity wypłat świadczeń, w tym sytuacje, w których świadczenie się nie należy; fundator może swobodnie ustalić wysokość, częstotliwość i warunki spełnianie świadczeń na rzecz beneficjentów oraz kryteria nabycia i utraty statusu beneficjenta.
• Rozdziel role w ramach organów fundacji rodzinnej: zarząd, beneficjenci i organ kontrolny, pamiętając, że w organach fundacji obowiązkowe jest zgromadzeniu beneficjentów, trzeba też opisać zasady uczestnictwa w zgromadzeniu beneficjentów i wskazać najmniej jednego beneficjenta uprawnionego do udziału. Rada nadzorcza nie jest wyłącznie obciążeniem, jest dowodem, że struktura ma działać także bez fundatora. Warto od razu zapisać zasady powoływania członków zarządu, zasady reprezentacji fundacji rodzinnej oraz to, czy w poszczególnych sprawach obowiązują różne zasady głosowania; bezpieczne kworum dla posiedzeń to co najmniej połowa członków.
• Zaplanuj, co dzieje się po śmierci fundatora: kto powołuje zarząd, jak zmienia się lista beneficjentów, jak następcy wchodzą do biznesu.
• Uporządkuj zasady związane z rozwiązaniem fundacji rodzinnej tak, aby majątek nie wracał automatycznie w całości do fundatora; statut powinien wskazywać szczegółowe okoliczności zakończenia działalności, przeznaczenie mienia fundacji rodzinnej oraz podmiot uprawniony do jego otrzymania.
• Wpisz wytyczne dotyczące majątku: co jest rdzeniem majątku rodzinnego, czego nie wolno zbyć, jak reinwestować zyski.
• Wybierz najprostszą prawnie dopuszczalną drogę wniesienia mienia, zwykle darowiznę lub pokrycie funduszu założycielskiego, a wartość ujawnij w spisie mienia; minimalna wartość funduszu założycielskiego to 100 000 zł i jest to jeden z obowiązkowych elementów statutu.

Statut fundacji rodzinnej powinien określać co najmniej 13 obowiązkowych elementów, w tym nazwa fundacji rodzinnej, siedzibę fundacji rodzinnej i cel, a fundator ma dużą swobodę przy tworzeniu statutu fundacji rodzinnej. Postanowień statutu fundacji rodzinnej nie warto zostawiać niedookreślonych także w zakresie zasad zmiany statutu, bo fundator może zastrzec sobie prawo, że późniejsza zmiana statutu fundacji rodzinnej nastąpi na wskazanych przez niego warunkach.

Im wcześniej założysz fundację rodzinną i im dłużej będzie ona realnie funkcjonować, tym łatwiej wykazać, że Twoje działania miały charakter sukcesyjno-biznesowy, a nie były podyktowane wyłącznie korzyścią podatkową.

Drugi wniosek: organ czyta dokumenty, więc dbaj o to, co produkujesz

Ta odmowa dotyczy fundacji rodzinnej, ale wniosek jest szerszy. Organ czyta statuty i umowy, porównuje je ze stanem faktycznym i potrafi wnioskować logicznie. Jeżeli w statucie zapisano, że większość świadczeń trafia do fundatora, a po rozwiązaniu fundacji majątek do niego wraca, wniosek o braku sukcesji nasuwa się sam.

Ta sama zasada dotyczy innych elementów struktury. Jeżeli jednoosobowa działalność na ryczałcie fakturuje Twoją spółkę, zadbaj o porządną umowę współpracy, raporty i ślady wykonania usług. Dokumentacja powinna być solidna, zgodna ze stanem faktycznym i prowadzona na bieżąco, a nie odtwarzana po latach na potrzeby kontroli. Dzięki temu po trzech czy pięciu latach nie będziesz musiał odtwarzać z pamięci, jaki cel biznesowy stał za daną transakcją.

Analiza zgodności: mini due diligence, zanim sprawdzi Cię urzędnik

W Finerto prowadzimy usługę analizy zgodności, czyli mini due diligence firmy. Sprawdzamy Twoją firmę, zanim zrobi to urzędnik, potencjalny nabywca lub kontrahent. Analizujemy obszar organizacyjny, strukturalny, dokumentacyjny, prawny i podatkowy, wskazujemy luki (zbyt uboga umowa, ryzyko po stronie prawa pracy, niezadbane RODO) i przygotowujemy raport wraz z harmonogramem działań naprawczych. Przykładowe analizy zgodności możesz pobrać bezpłatnie ze strony Finerto.

Czy fundacja rodzinna to nadal bezpieczne rozwiązanie?

Tak. Fundacja rodzinna jest legalną instytucją, a polska fundacja rodzinna została wprowadzona ustawą z dnia 26 stycznia 2023 roku. Korzystanie z jej preferencji podatkowych jest w pełni dopuszczalne, o ile fundacja służy celom, dla których została utworzona, czyli sukcesji i pomnażaniu majątku rodzinnego. Problemem nie jest korzyść podatkowa, lecz sytuacja, w której jest ona jedynym celem. Dlatego statut powinien realnie porządkować funkcjonowanie fundacji rodzinnej.

Z tej odmowy płynie jeszcze jedno ostrzeżenie systemowe. Pojedyncze, instrumentalne wykorzystanie fundacji rodzinnej skutkuje wrzucaniem wszystkich przedsiębiorców, nestorów i firm rodzinnych do jednego worka, także w dyskusji o zmianach ustawy. Ponad 70% właścicieli firm rodzinnych chce przekazać biznes następcom, co pokazuje, jak istotne jest tworzenie zasad dla prawidłowego funkcjonowania tej instytucji. Tymczasem państwo ma już narzędzia do weryfikacji nadużyć, w tym klauzulę GAAR i właśnie procedurę opinii zabezpieczających. Psucie dobrej instytucji z powodu nadużyć pojedynczych podmiotów nikomu nie służy.

FAQ: statut fundacji rodzinnej, zasady prowadzenia listy beneficjentów i ryzyko podatkowe

Podsumowanie

Odmowa wydania opinii zabezpieczającej z 3 czerwca 2026 r. nie jest zaskoczeniem. Argumentacja szefa KAS jest spójna: prostsza droga była dostępna i nie została wybrana, mechanizm omijał spis mienia, a statut nie zawierał niczego, co świadczyłoby o realnej sukcesji. Fundacja rodzinna pozostaje bardzo dobrym narzędziem, ale to, co powinien zawierać statut fundacji rodzinnej, musi uwzględniać przepisy ustawy, a jej statut i postanowienia statutu powinny odpowiadać oczekiwań fundatora, pozostając zgodne z zasadami współżycia społecznego.

Ma to znaczenie już przy ustanowieniu fundacji rodzinnej i utworzeniu fundacji rodzinnej, bo błędy konstrukcyjne utrudniają późniejsze prawidłowe funkcjonowanie. Chcesz sprawdzić, czy Twoja fundacja rodzinna i struktura firmy wytrzymają lekturę organu? Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji, w ramach której możemy przeprowadzić analizę zgodności Twojej firmy.

Więcej praktycznych analiz przepisów o fundacji rodzinnej, sukcesji i podatkach znajdziesz na kanale YouTube Finerto.